Co musisz umieć
- Rozpoznać czasownik w zdaniu (co robi? co się z nim dzieje?).
- Określić jego osobę (1., 2., 3.) i liczbę (pojedyncza, mnoga).
- Określić czas: przeszły, teraźniejszy, przyszły.
- Określić rodzaj: męski, żeński, nijaki / męskoosobowy, niemęskoosobowy.
- Rozpoznać tryb: oznajmujący, rozkazujący, przypuszczający – i zamieniać zdania z jednego trybu na inny.
- Rozpoznać stronę: czynną i bierną.
- Rozpoznać formy nieosobowe: bezokolicznik, formy na -no, -to, konstrukcje z się.
Do tego z podręcznika (s. 75–77): pisownia cząstki -by i akcent w czasownikach. Te tematy są w teście na poziomie Rozszerzonym i Zaawansowanym.
Czasownik – co to jest?
- Czasownik
- odmienna część mowy, która nazywa czynności (biegać, pisać) i stany (spać, chorować, martwić się). Odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje?
Czasownik odmienia się przez:
ja, ty, on…
poj. / mn.
było, jest, będzie
oznajm., rozk., przyp.
umiał, umiała…
czynna, bierna
Wczoraj czytałam ciekawą książkę.czynność – co robiłam? czytałam
Pies biegał po podwórku.czynność – co robił? biegał
Kwiat więdnie.stan – co się z nim dzieje? więdnie
Osoba i liczba
Najprościej: podstaw zaimek, który pasuje do czasownika.
| osoba | liczba pojedyncza (jedna osoba, rzecz) | liczba mnoga (więcej osób, rzeczy) |
|---|---|---|
| 1. | ja czytam | my czytamy |
| 2. | ty czytasz | wy czytacie |
| 3. | on, ona, ono czyta | oni, one czytają |
Tabela z karty pracy (zad. 4):
| czasownik | 1. os. lp. | 2. os. lp. | 3. os. lp. | 1. os. lm. |
|---|---|---|---|---|
| mówić | mówię | mówisz | mówi | mówimy |
| pisać | piszę | piszesz | pisze | piszemy |
| czytać | czytam | czytasz | czyta | czytamy |
| biegać | biegam | biegasz | biega | biegamy |
Czas
| czas przeszły | czas teraźniejszy | czas przyszły |
|---|---|---|
| czynność była wcześniej | czynność trwa teraz | czynność będzie |
| czytałem, poszliśmy, biegał | czytam, biegnie, gramy | będę czytał, pobiegnie, będziemy grać |
Czas przyszły ma dwie odmiany:
- czas przyszły prosty
- jeden wyraz: zrobię, napiszę, pobiegnie, przeczytacie (od czasowników dokonanych – takich, które mówią o skończonej czynności).
- czas przyszły złożony
- dwa wyrazy: będę/będziesz/będzie… + bezokolicznik albo forma z -ł-: będę czytać = będę czytał, będziemy grać.
Rodzaj
Rodzaj widać tylko w formach z -ł- (czas przeszły, czas przyszły złożony typu będę czytał, tryb przypuszczający).
| liczba pojedyncza – 3 rodzaje | ||
|---|---|---|
| męski (r.m.) on umiał | żeński (r.ż.) ona umiała | nijaki (r.n.) ono umiało |
| liczba mnoga – 2 rodzaje | |
|---|---|
| męskoosobowy (r.mos.) oni umieli | niemęskoosobowy (r.nmos.) one umiały |
- męskoosobowy – gdy mówimy o grupie z chłopcami lub mężczyznami (wystarczy jeden!): Ola i Kuba poszli.
- niemęskoosobowy – w pozostałych przypadkach: dziewczynki, zwierzęta, rzeczy: psy szczekały, Ola i Ania poszły.
Rodzaj w 1. i 2. osobie też widać: pisałem (r.m.), pisałam (r.ż.), graliśmy (r.mos.), grałyśmy (r.nmos.).
Tryby
Czasownik może występować w trzech trybach:
- tryb oznajmujący
- informuje o czynności – teraz, w przeszłości albo w przyszłości.
Szymek segreguje śmieci. Zimą leśnicy dokarmiali zwierzęta. Będziemy zbierali nakrętki. - tryb rozkazujący
- wyraża prośbę lub rozkaz.
Szymku, segreguj śmieci! Zbierajmy nakrętki. Niech leśnicy dokarmiają zwierzęta. - tryb przypuszczający
- mówi o czynnościach prawdopodobnych albo zależnych od warunku;
służy też do grzecznego pytania. Ma cząstkę -by.
Szymek zapewne segregowałby śmieci. Czy moglibyście zbierać z nami nakrętki?
Tryb rozkazujący (brać):
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | |
|---|---|---|
| 1. os. | — | bierzmy |
| 2. os. | bierz | bierzcie |
| 3. os. | niech bierze | niech biorą |
Tryb przypuszczający (brać):
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | |
|---|---|---|
| 1. os. | brałbym / brałabym | bralibyśmy / brałybyśmy |
| 2. os. | brałbyś / brałabyś | bralibyście / brałybyście |
| 3. os. | brałby / brałaby / brałoby | braliby / brałyby |
Przykład ze s. 72: Dziś napiszemy ogłoszenie. – oznajmujący; Może poprosilibyśmy o pomoc nauczycieli? – przypuszczający; Bierzmy się do pracy! – rozkazujący.
Zamiana trybów
Ta sama czynność w trzech trybach:
Emil odwiedza chorego kolegę.oznajmujący
Emilu, odwiedź chorego kolegę!rozkazujący
Emil odwiedziłby chorego kolegę.przypuszczający
Zadanie 2, s. 73 – przykładowe rozwiązania:
Julita wypieliłaby ogródek babci.z: Julita wypieliła ogródek babci. (→ przypuszczający)
Filip pomoże tacie uprzątnąć strych.z: Filipie, pomóż tacie uprzątnąć strych! (→ oznajmujący)
Emilu, odwiedź chorego kolegę w szpitalu!z: Emil odwiedziłby… (→ rozkazujący)
Mieszkańcy, ofiarujcie ciekawe książki miejskiej bibliotece!z: Mieszkańcy ofiarowaliby… (→ rozkazujący)
Strona czynna i bierna
- strona czynna
- podmiot wykonuje czynność.
Tata naprawił rower. (tata coś robi) - strona bierna
- podmiot doznaje czynności – ktoś inny ją na nim wykonuje.
Rower został naprawiony przez tatę. (z rowerem coś się dzieje)
Kot złapał mysz.strona czynna
Mysz została złapana przez kota.strona bierna
Uczniowie czytają lekturę.strona czynna
Lektura jest czytana przez uczniów.strona bierna
Formy nieosobowe
Formy nieosobowe nie mówią, kto wykonuje czynność. Są trzy rodzaje:
- bezokolicznik
- podstawowa forma czasownika, jak w słowniku. Odpowiada na pytania co robić? co zrobić? Kończy się na -ć albo -c: czytać, pisać, biegać, narysować, móc, piec, biec.
- formy na -no, -to
- informują o czynności, ale nie wskazują, kto ją wykonał: Rozpoczęto zebranie, na którym omówiono harmonogram prac. Wykupiono ostatnie bilety.
- konstrukcje z „się”
- Zrobiło się późno. Mówi się o tym od miesiąca. Tu się nie biega.
Wykonaliśmy zadanie.forma osobowa – wiemy kto: my
Wykonano zadanie.forma nieosobowa – nie wiadomo kto
Jak powstaje forma na -no/-to? Od bezokolicznika:
Jak analizować czasownik – krok po kroku
- Osoba i liczba: podstaw zaimek – ja, ty, on/ona/ono, my, wy, oni/one.
- Czas: było (przeszły), jest teraz (teraźniejszy), dopiero będzie (przyszły).
- Rodzaj: czy jest -ł-? Jeśli tak – męski / żeński / nijaki (lp.) albo męskoosobowy / niemęskoosobowy (lm.). Jeśli nie ma -ł- – rodzaju nie ma.
- Tryb: informuje (oznajmujący), rozkazuje/prosi (rozkazujący), ma -by (przypuszczający).
- Strona: podmiot robi (czynna) czy coś się z nim dzieje – został/był + -ny/-ty (bierna).
Tabela jak w zeszycie:
| czasownik | osoba | liczba | czas | rodzaj |
|---|---|---|---|---|
| biegnę | 1. | poj. | teraźniejszy | — |
| poszli | 3. | mn. | przeszły | męskoosobowy |
| zrobiła | 3. | poj. | przeszły | żeński |
| będę biegł | 1. | poj. | przyszły | męski |
W zakładce Test jest osobne ćwiczenie „Analiza czasownika” – dokładnie w tej formie.
Pisownia cząstki -by
| łącznie | rozdzielnie |
|---|---|
| z czasownikami w formie osobowej: poszłabym, wybralibyśmy, zrobiłbyś, dałby |
po bezokolicznikach: odpowiadać bym mogła z formami na -no, -to: wysłano by, otwarto by ze słowami można, warto, trzeba: warto by sprawdzić, można by pomóc |
Cząstkę można też postawić przed czasownikiem – wtedy jest osobnym wyrazem: Może podlałbyś ogród? = Może byś podlał ogród?
Chętnie poszedłbym z tobą na mecz.= Chętnie bym z tobą poszedł na mecz.
Zrobilibyście to dla Ali?= Dla Ali byście to zrobili?
Akcent w czasownikach
- Akcent
- mocniejsze wymówienie jednej sylaby w wyrazie.
- Zwykle na 2. sylabę od końca: mó-wi-li, sta-ną, kła-dę.
- Na 3. sylabę od końca: we wszystkich formach lp. i w 3. os. lm. trybu przypuszczającego (ku-pił-bym, za-py-ta-ła-by, zro-bi-ły-by) oraz w 1. i 2. os. lm. czasu przeszłego (spa-ce-ro-wa-ły-śmy, za-mó-wi-li-ście).
- Na 4. sylabę od końca: w 1. i 2. os. lm. trybu przypuszczającego (po-szli-by-śmy, na-pi-sa-li-by-ście).